Pieczara Pietraszki to opowiadanie z serii ,,Niesamowite przygody Bety i Bita''.

Kim są Beta i Bit?

To rodzeństwo nieustannie pakujące się w kłopoty. Na szczęście dzięki hakerskim umiejętnościom Bita i matematycznym zdolnościom Bety zawsze udaje im się jakoś z tych problemów wybrnąć.

Metody, których używają Beta i Bit, nie są zmyślone, to rzeczywiste narzędzia pracy badaczy danych. W tym opowiadaniu B&B będą wykorzystywać regresję liniową. W Epilogu można znaleźć więcej informacji o tej metodzie.

To opowiadanie opracowali Magda Chudzian (fabuła) i Przemysław Biecek (statystyka i skład). Ilustracje przygotowała Klaudia Korniluk, tłumaczenie na język angielski wykonała Katarzyna Pap, a na język rosyjski – Andrei Shpakov. Opowiadanie zostało wydane przez Fundację Naukową SmarterPoland.pl.

Gotowi na zanurzenie się w świat Bety i Bita?

Spis treści

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Epilog

Rozdział 1

- Tata urwie ci głowę. Albo palce. A na pewno zabierze Ci tablet. Bana masz jak w banku. - Bit ledwie słyszał, co za jego plecami mówi Beta. Nawet nie zauważył, jak weszła do pokoju. Właśnie włamał się do Protona, serwera ELKI z kontami użytkowników. Nie spodziewał się tam znaleźć niczego interesującego. Mylił się.

- Co?

- Tata urwie ci głowę. Włamałeś się do danych w jego miejscu pracy. Zwariowałeś.

Tak, to nie było mądre. Grzebanie w kontach pracowników... Konkretnie dwóch pracowników Politechniki Warszawskiej. W dokumentach taty były tylko jakieś szkice wykładów, artykuły. Ale Bit obejrzał jeszcze jedno konto – zastanawiało go, co może przechowywać ten freak Pietraszko.

- Wyluzuj. Nawet się nie dowie. Nie dowie się też o tym, że zamierzam sprawdzić, co na tym planie robi pomieszczenie, które nie powinno istnieć. I dlaczego ma ściany grubsze niż reszta. Idziesz?

- Myślisz, że co tam znajdziesz? Supertajny arsenał? Sztuczną inteligencję? Nie żartuj.

- Idziesz czy nie?

- Przecież cię nie zostawię. Trudno mi sobie wyobrazić, że mógłbyś zrobić coś jeszcze głupszego niż to, co przed chwilą. Jednak już nie raz udowodniłeś mi, jak bardzo ograniczona jest moja wyobraźnia.

Na Politechnikę dotarli szybko. Choć od stacji metra do gmachu głównego Politechniki Warszawskiej jest niedaleko, podjechali tramwajem. Nie chcieli tracić czasu na spacery. Zabytkowy gmach główny zawsze robił na nich wrażenie. Monumentalna fasada kojarzyła im się z nauką przez wielkie N. Jednak ich celem był znajdujący się naprzeciw niego budynek Wydziału Elektroniki i Technik Informacyjnych, zwanego ELKĄ – jego architektoniczne przeciwieństwo. Gigantycznych rozmiarów prostokątny klocek z poprzedniej epoki, jakich wiele w całej Polsce. Labirynt korytarzy. Ale Beta i Bit świetnie je znali. Spędzili na tym wydziale wiele godzin, ich ojciec był tu wykładowcą i często przyprowadzał dzieci do pracy.

Przeszli przez Nowowiejską i skierowali się do jednej z dwóch bliźniaczych klatek wystających z bryły budynku. Fasadę każdej z nich zdobiła mozaika. Beta i Bit jak zwykle zwolnili kroku, aby przez chwilę na nie popatrzeć. lubili zgadywać, co one przedstawiają. Po raz kolejny wróciło do nich wrażenie, że gmach wydziału i jego otoczenie nie pasują do siebie. Ogromny geometryczny budynek z lat 60-tych stał przecież nie tylko obok pochodzącego z początku ubiegłego wieku gmachu głównego Politechniki, ale i przedwojennych kamienic przy Lwowskiej i Polnej, niedaleko zaś znajdowały się unikalne XIX-wieczne Filtry. A jeszcze wystarczyło przespacerować się Polną, by po chwili wyjść na Trasę Łazienkowską, sztandarową inwestycję Polski Ludowej, która rozcięła tę zabytkową ulicę na dwie części. Dziwne miejsce.

- Ooo, do taty?

Bit szybko minął panią Elę bez słowa. Wbiegł po schodach. Beta uśmiechnęła się przepraszająco za brata. Pracująca w szatni kobieta znała ich od dawna. Często rozmawiała z nimi, gdy jeszcze jako dzieci kręcili się po korytarzach wydziału.

- Tak, na chwilę – odpowiedziała uprzejmie nastolatka. - To ja już...

Pani Ela tylko kiwnęła głową, a Beta pobiegła za bratem.

- Poczekaj. Zatrzymaj się – starała się nie krzyczeć. - Co robisz?

- Przecież szukam... - zaczął tłumaczyć, ale Beta przerwała mu.

- Biegniesz jak szalony. Zwracasz na siebie uwagę. Pamiętaj, że wszyscy cię tu znają. Jeśli naprawdę mamy coś sprawdzić, to zachowuj się normalnie.

- Dobra, przepraszam. Skopiowałem wszystkie pliki, głównie jakieś stare zdjęcia, no i ten plan. To pomieszczenie powinno być tu, na pierwszym piętrze.

Beta spojrzała na tablet i westchnęła. - Twój tajny pokój w części pokrywa się z pokojem...

- Pietraszki – dokończył Bit z uśmiechem. - A jak myślisz, z czyjego konta wykradłem te dane?

- Zięba – dobiegło zza uchylonych drzwi laboratorium. Żaden z kilkorga studentów stojących na korytarzu nie poruszył się.

- Zięba! - zabrzmiało głośniej i groźniej. Dopiero teraz Igor Zięba odkleił się od ściany i ruszył w kierunku sali.

- Siadaj.

Posłusznie usiadł. Po drugiej stronie stołu siedział mężczyzna w wielkich okularach i z sięgającą niemal pasa siwiejącą brodą. Magister Sławomir Pietraszko. Żywy dowód na to, że awanse na ścieżce naukowej wcale nie muszą pokrywać się z wielkością osiągnięć naukowych. Okulary mogły pamiętać jeszcze jego studenckie lata. Broda pamiętała je na pewno. Jej historia była niemal częścią programu nauczania na pierwszym roku studiów. Znał ją też Igor Zięba. Przywołał ją w myślach, czekając aż magister Pietraszko rozpocznie egzamin. A było to tak:

Dawno, dawno temu, ale nie tak dawno, aby nie pamiętali tego najstarsi wykładowcy Politechniki, był sobie młody student o nazwisku Pietraszko. Pietraszko był bardzo zdolnym studentem, a jako młody pracownik naukowy poświęcił się badaniom czasoprzestrzeni. Wykorzystując teorię chaosu przeprowadzał symulacje dotyczące alternatywnych ewolucji historii świata. Szukał zależności pomiędzy możliwymi scenariuszami. Był przekonany, że odkrył jakieś prawo niezmiennie rządzące tym, co się może, a tym, co się nie może wydarzyć. Niestety, nikt nie wierzył w prawdziwość, a nawet sensowność tych badań. Pietraszko poczuł się urażony i na znak protestu przestał się golić. Zapowiedział, że ogoli się dopiero, gdy ktoś uzna wyniki jego badań. W ten sposób broda doczekała się już 30-lat. I pewnie jeszcze będzie sobie rosnąć. Bo choć historię tej brody znali wszyscy, nikt nie pamiętał, co chciał udowodnić młody Pietraszko.

Igor Zięba cierpliwie czekał. Magister Pietraszko zupełnie na niego nie patrzył, pochylony nad jakimiś kartkami. Broda częściowo ukryła się pod blatem biurka. Za to włosy… Długie niemal do łokci, czarno-siwe, rzadkie, wiecznie zaniedbane tłuste pióra. I jeszcze to miejsce: jaskinia Pietraszki, dźwiękoszczelne laboratorium, w którym ekscentryczny magister zamykał się codziennie, żeby nikt mu nie przeszkadzał. Czy naprawdę nie było żadnej innej wolnej sali?

- Przygotowałeś się na egzamin, ptaszku?

W jednej chwili Zięba ocknął się z zamyślenia. Magister Pietraszko nie patrzył już w swoje notatki, lecz mroził biednego studenta beznamiętnym, cybernetycznym wzrokiem.

- Jesteśmy na miejscu – podsumował Bit, gdy stanęli w pobliżu białych masywnych drzwi. Obok, grupa studentów nerwowo przeglądała notatki. - Ten pokój-widmo nie ma własnego wejścia od korytarza. Można się do niego dostać tylko przez pokój Pietraszki.

- Nie trafiliśmy najlepiej. Trwa egzamin – powiedziała Beta.

Nagle drzwi otworzyły się. Chłopak, który wyszedł z pracowni, był spocony, zmęczony, ale na twarzy miał widoczny wyraz ulgi. Minął kolegów i z nieobecnym wzrokiem poszedł w kierunku schodów.

- Zięba! - dobiegło zza drzwi. Student zamarł.

- Zięba! Indeks!

Uczucie ulgi wróciło na twarz studenta. Wszedł do pokoju, odebrał indeks i znów skierował się w stronę schodów, tym razem pokazując zaciekawionym kolegom trzy palce.

- Zdał, na trójkę - odgadł Bit.

Przez chwilę Beta i Bit stali w milczeniu, zastanawiając się, co dalej.

- Artur! Beata! A co wy tu robicie? - usłyszeli znienacka znajomy głos. Tylko dorośli zwracali się do nich po imieniu. Dla rówieśników Artur od lat był Bitem, a Beata Betą. Oboje interesowali się naukami ścisłymi i lubili swoje przezwiska, bo oddawały te zainteresowania. Specjalnością Bita była elektronika. Uwielbiał programować skonstruowane przez siebie roboty i łamać zabezpieczenia w systemach komputerowych. Konikiem Bety była statystyka i analiza danych. Stąd jej pseudonim - od często używanej w matematyce greckiej litery Beta.

- Coś się stało? - dopytywał profesor Jacek Błaszczyk, przyjaciel ich taty. Tytuł naukowy w ogóle do niego nie pasował: miał niewiele ponad czterdzieści lat, zawsze nosił dżinsy i rozpiętą bluzę z kapturem, spod której wystawał kolorowy t-shirt. Przez ramię przewieszony miał turystyczny plecak. Nie był ani gruby, ani chudy, ani niski, ani wysoki – z wyglądu zupełnie przeciętny. Zupełnie inaczej niż jego osiągnięcia naukowe. Profesor Błaszczyk, a dla Bety i Bita po prostu Jacek, zajmował się obliczeniową medycyną molekularną. W jego gabinecie wszędzie wisiały monitory, które wyświetlały najnowsze wyniki z poszukiwań związków pomiędzy stosowanymi terapiami a markerami genetycznymi pacjentów.

Bit zawsze bardzo lubił z nim rozmawiać, ale teraz coś innego zaprzątało jego uwagę.

- Eee, nic. Nudziło nam się w domu i tak sobie przyjechaliśmy – tłumaczył pokrętnie. Mina Jacka świadczyła, że nie za bardzo dał się przekonać.

- Przecież są już wakacje – dodała Beta, jakby wakacje były powodem, dla którego nastolatki przychodzą na uczelnie.

- W sumie dobrze, że się spotkaliśmy - profesor Błaszczyk na szczęście przestał drążyć temat. - Arturze, znalazłem zadania, o których ci opowiadałem. Mam je w swoim biurku. Jeśli trochę poczekacie, to ci je dam. A potem możemy iść na obiad. Muszę tylko zajrzeć do magistra Pietraszki.

Beta i Bit przytaknęli głowami. Białe masywne drzwi znów się otworzyły.

- Chodźcie – profesor Błaszczyk niemal wepchnął nastolatki do sali. - Panie kolego, czy mogę zająć chwilę?

Bit był wniebowzięty. Nie przypuszczał, że tak łatwo dostaną się do pracowni Pietraszki. Pozostało jeszcze tylko znaleźć tajemnicze pomieszczenie. Zaczął się rozglądać w poszukiwaniu jakichś drzwi. Niestety, wzdłuż ścian stały wyłącznie stare regały. Jego entuzjazm od razu się skończył.

- Bez sensu. Tu nic nie ma – pomyślał z rezygnacją. Jedyne drzwi, jakie były w pracowni Pietraszki, to drzwi wejściowe.

- …. na chwilę was zostawić – nastolatek ledwie słyszał, co mówi przyjaciel taty.

- Co? - dopytywał Bit.

- Musimy was na chwilę zostawić – powtórzył profesor Błaszczyk. - Panie kolego, nie ma pan nic przeciwko temu, prawda? - zwrócił się do Pietraszki.

Pietraszko miał wiele przeciwko temu. Wystarczyło na niego spojrzeć, aby się o tym przekonać. Nie lubił wpuszczać nikogo do swojego pokoju. A co dopiero zostawić w nim kogoś pod swoją nieobecność. Zwłaszcza tę dwójkę, za którą nie przepadał. Drażniła go ich ciekawość. Był przekonany, że będą się rozglądać i czytać wszystko co znajdą na wierzchu, a może nawet zaczną dotykać jego rzeczy. Ale nie zaprotestował. Jedynie uśmiechnął się krótko i nieszczerze.

- Studenci poczekają – powiedział. I wyszli.

- Tu nie ma żadnych innych drzwi – powiedział do siostry Bit, zaledwie Jacek i Pietraszko opuścili salę.

- A kto mówił, że to pomieszczenie musi mieć drzwi? - zauważyła Beta. - Jeśli rzeczywiście istnieje i jest tajne, tylko ktoś niespełna rozumu wchodziłby do niego drzwiami. Wejście musi być tak samo dobrze ukryte, jak i cała reszta.

Bit patrzył na siostrę z niedowierzaniem. Nie podejrzewał jej o szpiegowski talent. Zawsze widział w niej grzeczną dziewczynkę. Zbyt grzeczną na takie szaleństwa.

Zaczęli przyglądać się stojącym dookoła regałom. Dotykali drzwiczek, ciągnęli za rączki, podnosili różne przedmioty. Wydawało im się, że wystarczy coś nacisnąć, aby wejście do tajnego pomieszczenia samo się otworzyło. Zupełnie jak w filmie przygodowym.

- Nic z tego. Tracimy czas. Zaraz wrócą Jacek i Pietraszko. Tu nie ma żadnego tajnego pomieszczenia – stwierdziła Beta. Pomysł Bita od początku wydawał się jej absurdalny, ale i tak była zawiedziona – zdążyła już poczuć smak przygody.

- A może źle szukamy? - Bit wpatrywał się w tablet. Nagle zrozumiał. Zgodnie z planem, pomieszczenie, którego szukali, pokrywa się częściowo z pracownią magistra Pietraszki. Ale wcale nie musi znajdować się na tym samym piętrze. Plan może mylić. - Może to pomieszczenie nie tylko nie ma drzwi. Może wejście do niego w ogóle nie znajduje się w ścianie?

Bit i Beta momentalnie rzucili się na podłogę. Zamiatali rękami brudną, starą klepkę, próbując znaleźć jakiś właz. Tym razem nie pomylili się. Tuż pod oknem, przykryte jakimiś gratami Pietraszki, znajdowało się małe wejście. Pod palcami wyczuli regularną nierówność podłogi. Przełożyli rzeczy Pietraszki w inne miejsce i zabrali się za otwieranie włazu. Poszło szybko, wystarczyło podważyć drzwiczki wskaźnikiem.

Zobaczyli wąskie, strome schody. Zanim Beta zdążyła cokolwiek powiedzieć, Bit już po nich schodził. Nastolatka ostrożnie ruszyła za bratem. W środku było zupełnie ciemno. Jedyne światło pochodziło z okna nad włazem. Niestety, schody po chwili zakręciły. Szli więc całkowicie po omacku, trzymając się ścian. Drugi zakręt i nagle zobaczyli przed sobą blade światło. Zeszli niżej. Znaleźli się w sali, którą oświetlało kilkanaście włączonych monitorów.

- A nie mówiłem – powiedział triumfalnie Bit. Szybko doskoczył do jednego z komputerów i zaczął przyglądać się wyświetlanym na ekranie komunikatom. Po chwili przesunął się do następnego. I następnego.

- Wygląda jak centrum zarządzania światem – żartowała Beta, patrząc na ustawione w półkole komputery. - Uważaj, bo znajdziesz dowód na prawo Pietraszki. Lepiej niczego nie dotykaj. Już i tak nabroiliśmy.

Wydawało jej się, że są w piwnicach ELKI. Długość schodów, dwa zakręty – wystarczy, aby pokonać parter i zejść jeszcze niżej.

Bit nie przestawał przyglądać się po kolei monitorom. Gdy skończył, zaczął dokładnie sprawdzać pomieszczenie. Po drugiej stronie pokoju było ciemniej. Światło monitorów ledwo tu docierało. Beta usłyszała nagle jakieś uderzenie.

- Co się stało? - zapytała.

- Wpadłem na jakiś stół. Za ciemno na poszukiwania – stwierdził Bit. - Chyba możemy wychodzić. Jacek i Pietraszko zapewne zaraz wrócą.

Już ruszył do wyjścia, gdy potrącony stół rozświetlił się. Bit od razu się cofnął.

- Beta, patrz, tu jest jakaś konsola z dziwnymi wskaźnikami.

Beta podeszła do brata. - Chodź już – ponaglała. Bit nie słuchał.

- A to co? - Bit wziął do ręki gadżet, który leżał na konsoli. - Wygląda jak zegarek. Wyświetla to samo, co jedna z diod na tej maszynie. Jeden, osiem, siedem, sześć.

- Zostaw to – Beta szarpnęła brata za rękę.

- Dziwne to urządzenie. Ciekawe, co się stanie, jak nacisnę ten przycisk.

- Bit! Nie...

Rozdział 2

Widok, który zobaczyli Beta i Bit, przypominał ilustracje z podręcznika do plastyki albo geometrii. Dookoła nich ciągnęły się w regularnych odstępach szeregi kolumn. Sięgały tak daleko, że ostatnie ginęły w mroku pomieszczenia. Na kolumnach wspierały się półokrągłe sklepienia, kopuły na podobieństwo kościelnych kaplic. Widać było każdą cegłę; leżały w łukach łączących kolumny, wyginały się w sklepieniach, schodząc się ku górze, lecz nie domykały ich. U szczytów sklepień znajdowały się bowiem wyloty – to przez nie sączyło się słabe światło. Perspektywa była niesamowita, ale i zabawna – tajemnicze pomieszczenie wyglądało jak odwrócone do góry dnem pudełko po czekoladkach. Jednak Beta i Bit mieli inne skojarzenia. Wydawało im się, że są w starej piwnicy. Pod nogami czuli piach, dookoła pomiędzy kolumnami leżały porozrzucane deski, narzędzia, drewniane rusztowania. Wrażenie potęgował jeszcze zapach: ziemisty, świeżo przekopanej ziemi.

- Co to jest?! - Bit był zdezorientowany. - Jakaś gra w alternatywną rzeczywistość czy co?

- Tym razem przegiąłeś. Wiedziałam, że twoje pomysły w końcu... – Beta nie zdążyła nic więcej powiedzieć. Ktoś trącił ją w plecy.

- Aaa wy szto, rebiata?! Otvali! Nu paszli!

Beta i Bit odwrócili się. Za nimi stał niezbyt wysoki mężczyzna w ciemnej marynarce i czapce z daszkiem. Podobne widzieli tylko na starych, rodzinnych fotografiach, które kiedyś pokazywał im dziadek. Chwycił ich za karki i popchnął przed sobą. Szli szybkim tempem wśród kolumn. Piwniczną ciszę przerywały krzyki mężczyzny. Nic z nich nie rozumieli. Mieli nadzieję, że prowadzi ich do wyjścia.

Lubił spacerować po Warszawie. Stare Miasto, Park Saski, Krakowskie Przedmieście, Łazienki. Ale też Powiśle. Ubogie Powiśle. Z jego biednymi, głodnymi, brudnymi mieszkańcami. Poczucie obowiązku, nie tylko dziennikarskiego, i odpowiedzialność za słabszych, skłaniały go do zaglądania w najciemniejsze zakątki Warszawy. Od spacerów po Warszawie Aleksander Głowacki wolał tylko jedno: letnie przechadzki po Nałęczowie. Uzdrowisko było jego ulubionym miejscem wypoczynku. Teraz jednak stał nie pod domem zdrojowym, a pośród zwałów piachu. Przyciągnęła go tu ciekawość. Czy tonące w pomyjach i odpadach miasto poradzi sobie w końcu z wszechobecnym brudem? Czy da się pozbyć tego gryzącego smrodu, który atakuje już przy rogatkach miasta? W końcu czy dzięki kanalizacji warszawiacy przestaną masowo umierać zanim na dobre wejdą w dorosłość? Zabijał ich brak czystej wody połączony z brakiem znajomości podstawowych zasad higieny. Studnie domowe przy wychodkach, zalegające na podwórzach śmieci, cuchnące, odkryte rynsztoki – tak wyglądał codzienny krajobraz jednego z największych miast Cesarstwa Rosyjskiego. I nie był to wcale krajobraz peryferii; tak wyglądało również ścisłe centrum.

Pomysł skanalizowania miasta istniał już od dawna, ale dopiero dwa lata temu podjęto się jego realizacji. Człowiekiem, który miał w sobie tyle wytrwałości, aby pokonać urzędnicze trudności, przekonać Petersburg do tego pomysłu i jeszcze poradzić sobie z protestami warszawiaków, którym nie podobały się podyktowane robotami zmiany w obrębie ich ukochanego Parku Saskiego, był – o ironio – rosyjski generał, prezydent Warszawy Sokrates Starynkiewicz. Z kolei autor projektu, znany brytyjski inżynier William Lindley, który projektował kanalizację dla wielu europejskich miast, był gwarancją, że pod Warszawą powstanie jedna z najnowocześniejszych sieci kanalizacyjnych. Ponieważ był już sędziwym człowiekiem, Lindley przekazał budowę swoim synom, a niedługo później zostawił im również swoje biuro inżynierskie.

Z rozważań o Warszawie wyrwał Głowackiego hałas. Jakiś mężczyzna krzyczał, prowadząc przed sobą za karki dwoje nastolatków. Nagle popchnął ich, zwalniając uścisk. Dziewczyna nie wytrzymała siły popchnięcia, straciła równowagę i upadła na piach.

- Co pan robi z tymi dzieciakami? - Bit pomagał siostrze wstać, gdy jakiś mężczyzna stanął w ich obronie. Był elegancko ubrany: marynarka, kamizelka, krawat, melonik. Miał wąsy, szpiczastą bródkę i okrągłe okulary.

- Niech pan się zajmie swoją gazetą – odpowiedział oprawca, tym razem po polsku, ale z dziwnym akcentem. - Panie... Panie.. ja nie znaju, kak wy nazywajetie... ser... Głowacki – mężczyzna nie mógł się wysłowić ani zdecydować, w jakim języku mówić. - Dlia progulki v parkie. Do Parku Saskiego. Pust' tam tiemy, kotoryje wy ishchetie. Wot... Wot... sierieznyje.... Tu dzieją się poważne rzeczy – powiedział w końcu.

- Wiem. Dlatego tu jestem – mężczyzna w meloniku nie tracił spokoju.

- Zwijamy się stąd – Bit szepnął do siostry. Nie zamierzał przysłuchiwać się dyskusji. To był dobry moment na ucieczkę. Wziął Betę za rękę i pobiegli za jakąś górę piachu, kilkanaście metrów dalej.

- Co się stało? Gdzie my jesteśmy? - pytał Bit, choć nie spodziewał się usłyszeć odpowiedzi.

- Masz ten zegarek? - Beta była wyraźnie zdenerwowana. - Bit! - chłopak dopiero teraz przypomniał sobie, że wciąż trzyma w ręce gadżet, który zabrał z tajnego pokoju Pietraszki. - Co tam było napisane?! - nastolatka nawet nie starała się mówić spokojnie. Wyrwała dziwny przedmiot z ręki brata. Nie zdążyła jednak na niego spojrzeć, bo znów mieli towarzystwo.

- Jak to gdzie? W Warszawie – uśmiechał się do nich brudny chłopiec w niechlujnym ubraniu. Mógł mieć najwyżej osiem lat. - Jak wam się udało tam wejść? Co tam jest? Jest już woda? - zarzucał ich pytaniami. - Zresztą nieważne, może sam sprawdzę. Chodźcie, lepiej stąd odejść – powiedział. Co do tego Beta i Bit byli z nim zgodni. Bit już chciał ruszyć za chłopakiem, gdy Beta syknęła: - Bit! Wracajmy!

- Wyluzuj. Nie mamy nic do stracenia. Zresztą i tak nie mamy teraz czasu na zajmowanie się tym dziwnym zegarkiem.

- No idziecie? - ponaglał ich nowy znajomy.

Ciężko było iść po piachu, zajęło im kilka chwil zanim dotarli do drogi. Dopiero wówczas Bit obejrzał się za siebie. W oddali majaczyła jakaś samotna kamienica, stały pojedyncze niskie baraki. A tuż przed nim rozciągał się ogromny, piaszczysty, rozkopany teren. Pustynia? Nie, raczej wielki plac budowy. Bit zauważył, że spod piachu wystają wielkie bąble. Jakby ktoś wkopał w ziemię kilkadziesiąt gigantycznych piłek jedna obok drugiej, nie zasypując ich do końca. Albo odwrócił do góry dnem gigantyczne pudełko po czekoladkach i położył je na ziemi. Budowa wciąż trwała – na wystających spod ziemi kopułach znajdowali się ludzie, głównie w białych koszulach, byli zajęci pracą. Niedaleko stała wieża z czerwonej cegły, wydała się Bitowi znajoma.

Chłopak zrozumiał, że ogląda z zewnątrz to, co jeszcze kilkanaście minut temu podziwiał od środka trzymany za kark. Bąble, które zwróciły jego uwagę, to były po prostu wsparte na kolumnach sklepienia. Był pewien, że z pracowni Pietraszki trafili właśnie do wnętrza tej dziwnej budowli.

- Jestem Antek – odezwał się w końcu nowo poznany chłopiec. - Idę do domu. Może spotkam brata i dostanę od niego coś do jedzenia. Pracuje na służbie i przynosi mi różne rzeczy z kuchni. Jeśli chcecie, możecie iść ze mną.

- No pewnie – Bit już zapomniał o niedawnym strachu. Znów poczuł zew przygody. Chciał poznać miejsce, do którego trafili. Miał wrażenie, że czyta książkę science-fiction, której on sam jest bohaterem. - Ja jestem Bit, a to Beta – powiedział szybko i ruszył za nowym znajomym.

Beta była przerażona. Nie miała ochoty na żadne spacery w tym miejscu. Chciała wrócić do domu, jednak zrezygnowana podążyła za Bitem. Spojrzała tylko szybko na gadżet Pietraszki. - Jeden, osiem, siedem, sześć – powtarzała w myślach. - No jasne, przecież to data. Jesteśmy w 1876 roku, w Warszawie, jak powiedział ten chłopak. Wystarczy więc nastawić ten zegar na 2015 i będziemy u siebie. Ale jak to zrobić? Co nacisnąć?

I zapewne za chwilę Beta – jak była przekonana - wymyśliłaby sposób na powrót do domu, gdyby nie zapach, który nagle poczuła. Rozejrzała się. Nie wiedziała, jaki dystans przeszli, ale krajobraz się zmienił. Góry piachu zniknęły, a pojawiły się budynki. Mijali drewniane baraki, niskie murowane domy, kamienice. Kamienic było coraz więcej. I zapach był coraz bardziej dokuczliwy. Choć tak naprawdę zamiast zapach trzeba by powiedzieć wprost: smród. W rowach po obu stronach ulicy płynęła ciemna, śmierdząca breja. Co i raz któryś z mieszkańców wylewał kolejne wiadro nieczystości do otwartych rynsztoków.

- Ale śmierdzi. W życiu nie poznałbym, że to Warszawa – skwitował Bit. - A myślałem, że nie zobaczę nigdy nic gorszego niż włosy i broda Pietraszki – żartował.

Beta próbowała znaleźć podobieństwa do miasta, które znała, ale żadna z kamienic nie wyglądała znajomo. Nastolatka nie potrafiła zgadnąć, gdzie się znajdują. Podejrzewała, że muszą być w okolicach centrum. Ulica była wybrukowana, w przeciwieństwie do tych, które wcześniej minęli. I ruch był większy. Po ulicy jeździły dorożki, niektóre wystawne, zdobione, inne – proste, skromne, niewielkie, pewnie dla mniej zamożnych osób. Czasem przetoczył się powoli zwykły wóz. Po chodniku przechadzali się spacerowicze: eleganccy mężczyźni w melonikach lub cylindrach i kobiety w długich sukniach, nienaturalnie przygięte. Może od wysokich kapeluszy i stroików? A może od ciężaru stelaża, na którym wspierał się wystający tył sukni? Pośród tego zacnego towarzystwa żyło jego przeciwieństwo, biedota. Ludzie brudni, w obdartych ubraniach, często smutni – jak zauważyła Beta – którzy starali się przeżyć na różne sposoby. Były kobiety sprzedające owoce, dziewczynki sprzedające kwiaty, chłopcy sprzedający gazety, żebracy: przede wszystkim chorzy i chromi.

- Hej, Staszek - Antek zatrzymał się przed jakimś żebrakiem siedzącym na ziemi. Wyglądał na rówieśnika Bety i Bita. - Już nie na służbie?

- Odszedłem - odpowiedział chłopak. - Tu zarobię tyle samo, a mniej się zmęczę. I nikt mnie nie bije.

Obaj chłopcy uśmiechnęli się. Beta zauważyła, jak nieco dalej jeden z żebrzących, wydawało się straszliwie pokrzywiony, wstał i po prostu odszedł.

- Idę, może Bolek dziś przyjdzie – wyjaśnił koledze ośmiolatek i ruszył dalej. Beta i Bit poszli za nim.

- Ten Staszek.... te zawinięte nogi... to od bicia? - spytała.

- No co ty! - ich nowy znajomy wciąż tylko się uśmiechał. - Zdrowy jest. Udaje chorego, żeby zarobić. Każdy tak robi.

Beta i Bit wymienili spojrzenia. Jednak nie wszystko się zmieniło – pomyślała Beta.

- Wiem, gdzie trafiliśmy – Bit był trochę zdyszany marszem. - Tam, na samym początku. Ta wieża. Ja ją znam. Przypomniałem sobie. To Filtry. Ta piwnica z kopułami...

Beta przerwała mu.

- No tak. Byliśmy tam z tatą. Dokładnie rok temu, w wakacje. Fajne miejsce do zwiedzania. Tajemnicze.

I dodała: - Też mam dla ciebie informację. wszystko wskazuje na to, że gadżet Pietraszki to wehikuł czasu. Jesteśmy w 1876 roku, tak jak pokazywało to urządzenie na początku. Żeby wrócić, musimy wpisać 2015. Proste, nie?

- No nie wiem – Bit nie wyglądał na przekonanego.

Doszli do wielkiego placu. Górował nad nim długi budynek zakończony po obu stronach niskimi wieżami. Rodzeństwo zatrzymało się, a Antek z satysfakcją patrzył na ich zdziwione miny.

- Dworzec. No, kolej żelazna – wyjaśnił dumnie.

Ale to nie dworzec zrobił na nastolatkach takie wrażenie, lecz to, co się działo na ulicy. Ujrzeli tłum dorożek, jednokonnych i dwukonnych. Zewsząd słychać było pokrzykiwania. Już rzut oka wystarczył, aby stwierdzić, że na tym placu nie obowiązują żadne przepisy. Dorożki mijały się z każdej strony, jechały środkiem. Niektóre pędziły, inne zatrzymywały się nagle, bo dorożkarz spotkał kolegę, z którym chciał pogadać. Pomiędzy nimi spacerowali piesi: wytworne damy pod rękę z eleganckimi panami, przebiegali hałaśliwi gazeciarze. Na dodatek do placu zbliżał się tramwaj konny, który za chwilę zamierzał wjechać w sam środek tego ulicznego bałaganu.

- Mamy tędy przejść? - Beta była pewna, że to skończy się wypadkiem. Dopiero co widziała, jak jeden z gazeciarzy ledwie umknął spod kopyt konia, potrącony przez jadącą z innej strony kolejną dorożkę.

- Na Marszałkowskiej zawsze tak – mówił ze znajomością bywalca chłopak.

Marszałkowska... w końcu coś znajomego – pomyślała Beta. Choć z Marszałkowską, jaką ona znała, ulica miała wspólną tylko nazwę. Poza tym nic nie wyglądało podobnie.

- Dziwnie tu bez Pałacu Kultury. Zupełnie inaczej, pusto – stwierdził Bit. Dla niego Pałac był głównym punktem Warszawy, jej symbolem, bardziej nawet niż warszawska syrenka.

- Wieże dworca wyglądają jak piętrowe torty – zauważyła Beta.

Ich towarzysz nie czekał aż skończą rozmowę. Wszedł na ulicę. Beta i Bit ocknęli się i ruszyli szybko za swoim przewodnikiem.

- Z drogi! - usłyszeli krzyk gdzieś z boku. Odwrócili się w stronę hałasu i zobaczyli pędzącego wprost na nich konia. Stanęli osłupieni. - Z drogi! - powtórzył dorożkarz. Antek zareagował natychmiast. Złapał rodzeństwo za ręce i pociągnął za sobą. Dorożka przemknęła tuż obok. Wciąż jednak stali we troje na ulicy. Ciąg jadących z obu stron dorożek nie pozwalał im przejść. Przepuścili kilka.. W końcu znaleźli się po drugiej stronie drogi.

- Parszywe pijaki – mruknął w dorosłym stylu chłopiec. - Na woźniców trzeba bardzo uważać. Teraz będzie spokojniej – obiecał. Po chwili weszli pomiędzy kamienice. Beta i Bit znów poczuli smród nieczystości.

Józef Wąs próbował sprzątać rynsztoki. Bez zapału. Brudna robota, śmierdząca i nisko opłacana. Sprzątał, gdy musiał. Raz na kilka tygodni sprzątał stojącą na środku podwórka skrzynię na pomyje. Raz na miesiąc czyścił ustęp. Nie bał się kontroli. Oberpolicmajster tu nie zaglądał. Zresztą nikt się nie skarżył. Z rynsztokami było łatwiej – deszcz je zmywał. Niestety, od dłuższego czasu nie padało, więc stróż Józef Wąs musiał wziąć się w końcu do roboty. Dziś nie chciało mu się bardziej niż zwykle. Nie wyspał się, bo musiał wstać w nocy, aby otworzyć bramę. 10 kopiejek, jakie zarobił, tylko nieznacznie wynagrodziło mu przerwany sen. Lecz gdy patrzył na czekające na czyszczenie rynsztoki, nie miał nic przeciwko, aby jego praca ograniczała się tylko do otwierania bramy, choćby i w środku nocy.

Gdy tak Józef Wąs walczył ze sobą, próbując zmusić się do pracy, zauważył zbliżającego się chłopca. Znam tego małego – pomyślał. Za dzieciakiem szło dwoje nastolatków, dziwnie ubranych. Stróż nigdy ich tu nie widział. „Mały” wyjął z kieszeni jabłko, szybko je zjadł, minął stróża. - Tylko spróbuj – wyszeptał Józef Wąs.

Chłopak wrzucił ogryzek do rynsztoka i zaczął uciekać. Pozostała dwójka też puściła się biegiem. Stróż rzucił się za nimi, próbując uderzyć ich miotłą. Nie dosięgnął.

- Wynocha, smarkacze! Żartów się wam zachciewa! - krzyknął. Zdenerwowany rzucił miotłę na ziemię i ruszył do swojej stróżówki. W takich warunkach Józef Wąs pracować nie zamierzał. I wtedy coś sobie uświadomił: w tej niewielkiej, ubogiej izbie, do której właśnie zamierzał wrócić, aby ochłonąć, mieszkała cała jego rodzina, siedem osób w jednym pokoju. Józef Wąs nawet tam nie wszedł. Z progu zawrócił na podwórze i do bramy. Podniósł miotłę i zabrał się znów do sprzątania, rozważając, czy nie lepiej było mu zostać w rodzinnej wsi.

Antek biegł i śmiał się głośno. Beta dopiero teraz przypomniała sobie, że w trakcie wędrówki przez miasto mijali stragan z owocami. Czy to stąd ich znajomy miał jabłko? Ukradł?

Mijali kolejne bramy. W głębi jednej z nich dwóch mężczyzn próbowało dobić jakiegoś targu.

- Tu za kilka rubli można kupić nawet zegarek – wyjaśniał ośmiolatek.

Przed inną starszy chłopak namawiał przechodniów na grę w trzy karty. - Czarne przegrywa, czerwone wygrywa – powtarzał. Usłyszeli radosny krzyk, ktoś wygrał. Kilka osób zachęconych sukcesem zatrzymało się. Może też będą mieć szczęście? Beta i Bit przystanęli razem z innymi. Jednak Antek nie dał im popatrzeć, energicznie pociągnął ich za ręce.

- Zawsze ktoś się na to nabierze – stwierdził ich znajomy. Beta i Bit nie zrozumieli. - Ten, który wygrał, to wspólnik karciarza. Ma zachęcić innych do obstawiania – tłumaczył.

- To miasto to dżungla – powiedziała Beta. - Tu nie ma żadnych praw. Poza jednym: prawem silniejszego. Nie chciałabym tu żyć.

Weszli w jedną z mijanych bram. Znaleźli się na podwórzu kamienicy. Pogrążone było w cieniu, który rzucały wysokie ściany. Pomimo tego i tak było widać, że tonie w śmieciach. Co więcej, podwórze poprzecinane było siecią rynsztoków wypełnionych nieczystościami. Jak śmierdzące rzeki rynsztoki miały swoje początki, źródła. Zaczynały się przy każdym wejściu na schody. Tam nad rynsztokiem stał każdorazowo zbiornik napełniony po brzegi cuchnącą mazią. Beta i Bit widzieli, jak jakaś kobieta wyszła z kamienicy i dolała do tej śmierdzącej balii wiadro pomyj. O dziwo, zmieściło się. Do tego w jednym z rogów podwórza znajdował się ustęp. Jego swąd mieszał się z zapachem rynsztoków tak, że smród grzązł w nozdrzach.

- Antek! - ktoś krzyknął, a ośmiolatek odwrócił się w kierunku bramy. Jakiś chłopak przywoływał go, machając ręką. Antek pobiegł, a Beta i Bit za nim. Z wielką ulgą – nie chcieli przebywać na tym podwórzu ani chwili dłużej.

- Masz, brat – powiedział nieznajomy i wcisnął ośmiolatkowi do ręki kawałek chleba.

- To Bolek, mój brat – przedstawił. - A co tam jeszcze masz? - dopytywał, widząc, że jego brat ściska coś pod pachą.

- To gazeta.

- Mogę zobaczyć? - Bit spytał, ale nie czekał, aż chłopak odpowie. Wyciągnął gazetę spod jego ręki. Zaczął przeglądać. Beta szybko znalazła się obok niego. Od razu oboje zwrócili uwagę na rok wydania: 1885. Pisano głównie o higienie, nieporządku na ulicach, wypadkach spowodowanych przez woźniców. Rzucił im się w oczy jeden z autorów: Bolesław Prus.

- Oddawaj – powiedział Bolek niezbyt uprzejmie. I wyrwał gazetę Bitowi. - Lecę, mały. Może będę też jutro.

Odszedł. Antek odprowadzał go wzrokiem. Po chwili za nim pobiegł i wziął go za rękę.

- Beta, masz ten gadżet? - spytał nagle Bit. - Ustaw go na 2015 i wracamy do domu.

- To nie będzie takie proste. Jeszcze nie wiem, jak to działa – przekonywała Beta.

- Daj mi to. Szybko, zanim ten maluch wróci – pospieszał ją brat.

Bit intuicyjnie dotknął wyświetlacza, ustawiając go na 2015 i nacisnął przycisk.

Rozdział 3

Ruiny – to słowo kojarzyło się Becie i Bitowi z jakimś zamkiem, względnie pałacem, dworem czy kościołem, które trzeba było oglądać podczas szkolnych wycieczek. Czyli kojarzyło się z nudą. Najlepiej znali zamek w Kazimierzu Dolnym, dokąd dwa – trzy razy w roku wyjeżdżali z tatą. Obowiązkowym punktem takiej wyprawy była wspinaczka na stojące na wzgórzu ruiny zamku – kilka zniszczonych ścian z otworami okiennymi. Tak widzieli to Beta i Bit. Cegły czy kamienie, nawet jeśli bardzo stare i zabytkowe, to zdecydowanie nie była ich bajka.

To, co mieli teraz przed sobą, nie miało nic wspólnego ze szkolną wycieczką. Najpierw poczuli zmieszany zapach dymu i pyłu, pokruszonych cegieł. Kręciło w nosie od tego gęstego powietrza. Beta kichnęła. Dopiero potem zobaczyli, że stoją wśród ruin. W morzu ruin. Pogoda była ładna i widać było doskonale, jak w powietrzu unosi się kurz. Zamiast domów dookoła sterczały kikuty kamienic. Z obnażonymi wnętrznościami, w których można było jeszcze rozpoznać fragmenty poszczególnych mieszkań. Ulica też przysypana była gruzem. Ale ludzie nie zwracali na to uwagi. Zostały wytyczone nowe szlaki, po tych górach, gdzieniegdzie zresztą już porośniętych trawą. Jakiś chłopiec w obdartym ubraniu dźwigał przez to rumowisko wodę w wiadrze. Szedł po ruinach zupełnie jak po prostej drodze – przyzwyczajony już do połamanych cegieł pod stopami.

- Tym razem z nikim nie rozmawiamy – szybko uprzedziła brata Beta. Bit tylko kiwnął głową. - Musimy jednak dowiedzieć się, gdzie jesteśmy – ciągnęła. - I przede wszystkim: jaki to rok?

- Wyjdźmy z tych gruzów. Może gdzieś dalej coś się wyjaśni – powiedział Bit. Tak, tylko w którą stronę iść, żeby coś znaleźć? Beta i Bit nie mieli żadnego pomysłu. Niedaleko nich, po zagruzowanej drodze, szła młoda chyba kobieta z małym dzieckiem na rękach zawiniętym w brudny koc. Nie szła, raczej kroczyła, powoli, jakby nieobecna, ale nieustannie lulając dziecko. Najwyraźniej pomagało – maluch nie krzyczał.

- Chodźmy za nią – rzuciła Beta. - Z takim małym dzieckiem musi mieszkać w jakimś domu, nie w gruzach.

Ruszyli po rumowisku za tą kobietą. Nie poszli tuż za nią, nie chcieli jej przestraszyć. Szli i rozglądali się, próbując znaleźć jakiś szczegół, znak, który pozwoliłby im się zorientować, dokąd trafili. Minęli bawiące się dziewczynki. Dziwna to była zabawa, podczas której nic się nie działo, tylko rozmowa.

- Dzień dobry.

- Dzień dobry.

- Pani dom stoi?

- Stoi, ale wypalony. A  Pani?

- Mój runął. Szukam nowego mieszkania.

Co tu się stało – zastanawiała się Beta – że kilkuletnie dziewczynki przeniosły tę przygnębiającą rzeczywistość do swojej zabawy?

Weszli na jakiś plac. To znaczy kiedyś mógł to być plac. Teraz różnił się od swojego otoczenia tym, że było tu więcej przestrzeni. Niewielka grupa ludzi przyglądała się czemuś leżącemu na ziemi. Beta i Bit podeszli, uważając jednocześnie, aby nie zgubić swojej przewodniczki. Przewrócony pomnik króla z odłamanymi dłońmi. Ludzie milcząco patrzyli w zimne oczy posągu. Rodzeństwo znów ruszyło za kobietą, która kołysała dziecko. Gruzów było trochę mniej. Budynki coraz częściej przypominały same siebie, a nie tylko kupę zburzonych cegieł. Były wypalone, czarne od ognia, bez szyb, ale ich fasady, choć zniszczone, nosiły ślady dawnej świetności.

Minęli zniszczony pałac z kolumnadą. Obok połamanych kolumn kilkunastoletnia dziewczyna sprzedawała rozłożony na niskim taborecie chleb. Nikt nie podchodził, więc czytała książkę, siedząc na ziemi. Do pałacu przylegał park. Jakiś mały chłopiec wypasał na trawie kozę. Prostopadle do pałacu z kolumnadą stał kolejny. Również ogromny, rozciągnięty na kilkadziesiąt metrów, wypalony.

Beta była zagubiona. Bit też. Obserwowali martwe miasto. Jednak najbardziej przygnębiające były nie zniszczone budynki, nie ich puste okna, nie martwe twarze wielu mijanych ludzi, ale wszechobecne krzyże, zrobione z czego popadło: desek, patyków. Czasem musiał wystarczyć jeden kij wbity w ziemię, a na nim kartka, kto leży w tym grobie. To miasto było cmentarzem, i to podwójnie: zginęli mieszkańcy, zginęła architektura.

Przeszli jeszcze kilkaset metrów.

- Nie wiem, czy to był dobry pomysł iść za tą kobietą – stwierdził Bit. - Ona zachowuje się, jakby szła bez celu, a nie do domu. Może chciała tylko uśpić dziecko?

Weszli na kolejną ulicę, z wysokimi kamienicami, cztero-, pięciopiętrowymi, jak inne wypalonymi. Często ich wnętrza były zupełnie puste, bez ścian, bez stropów, ocalały za to zdobione fasady. W niektórych miejscach, zwłaszcza w węższych uliczkach, gruz sięgał pierwszego piętra. Nad całą okolicą górował jeden budynek: wąski, prostokątny, z odsłoniętym w wielu miejscach regularnym szkieletem, przypominającym współczesne bloki z wielkiej płyty. I już wiedzieli, gdzie są. To Warszawa, na pewno. A ten wysoki budynek stoi przy Świętokrzyskiej. Dziadek, wzorem swojej mamy, mówi na niego Prudential, tata – Hotel Warszawa. Ani Beta, ani Bit nie pamiętali jednak, aby kiedykolwiek coś się w nim mieściło. Dla nich zawsze był pusty, zamknięty, z odpadającym tynkiem.

- Zostawmy tę kobietę i chodźmy tam – Beta wskazała palcem kierunek, na wprost. - Dojdziemy do Marszałkowskiej.

Ruszyli szybciej, zbliżyli się do swojej przewodniczki, która wciąż lulała dziecko. Mijając ją, Beta obejrzała się, chciała zobaczyć malucha. Tymczasem w koc zawinięta była lalka. Kobieta całą drogę kołysała lalkę. Beta osłupiała. Po chwili zaskoczenie zamieniło się w smutek, złość i chęć ucieczki z tego pokaleczonego świata. nastolatka zaczęła biec po gruzach, w stronę – jak się domyślała – Marszałkowskiej. Potykała się, w końcu się przewróciła. Bit pobiegł za nią i pomógł jej wstać.

- Spokojnie – starał się mówić cicho i powoli. Przysiedli, czekając aż Beta się uspokoi. Bit spojrzał w pobliską uliczkę. Kilku chłopców bawiło się strzelając do siebie z patyków udających karabiny. - Chodźmy. Na Marszałkowskiej pomyślimy, co dalej robić – powiedział w końcu Bit.

Pomimo gruzów szybko doszli do Marszałkowskiej. Po raz drugi zaskoczył ich brak nieodłącznego symbolu ich Warszawy: Pałacu Kultury. Nieco na prawo zobaczyli inny wysoki budynek. Rozpoznali go, choć jego znaczna część była zniszczona. Bywali w nim razem z dziadkiem. Dziadek nazywa go PASTa. Co dokładnie oznacza ten skrót, Beta i Bit nie zapamiętali. Wiedzieli jedynie, że przed wojną mieściła się tam centrala telefoniczna.

Rodzeństwo poszło jednak w drugą stronę, w lewo, do Alej Jerozolimskich. Tu ludzi było więcej. W zniszczonej kamienicy, na jednym z odsłoniętych pięter jakaś kobieta wieszała na sznurku pranie. Na ulicy widać było wozy i wózki dwukółki z dobytkiem, a raczej tym, co z niego zostało. Kilkuosobowy kondukt pogrzebowy szedł za spoczywającą na wozie trumną. Słychać było stukot końskich kopyt. Pod ścianą jednej z kamienic, na chodniku, siedziała matka, trzymając na rękach śpiącą kilkuletnią córkę. Obok trwał handel. Starsza kobieta sprzedawała kwiaty, ktoś inny – chleb. W parterowych lokalach zniszczonych kamienic pojawiły się pierwsze szyldy: apteka, fryzjer. Przed Betą i Bitem szło dwóch chłopców, może dziesięcioletnich. Jeden z nich podpierał się na drewnianej kuli – nie miał prawej nogi. W wolnym ręku niósł...

Nagle świat zaczął drżeć. Tracił kontury, rozmywał się, bladł. Nie, to nie świat, to po prostu obraz. Odgłosy ulicy ucichły. Beta i Bit usłyszeli za to dźwięk podobny do wycia wiatru. Najpierw cichy, jakby z komina, z każdą chwilą narastał, w końcu zmienił się...

- Spróbuję ich ściągnąć z powrotem – magister Pietraszko stał nad konsolą i miał zacięty wyraz twarzy. Gdy wrócił do swojej pracowni razem z profesorem Błaszczykiem, rodzeństwa tam nie było. Pietraszko zupełnie się tym nie przejął, nawet ucieszył się, że irytujące go nastolatki zeszły mu z pola widzenia. Zresztą nawet jego towarzysz nie był zmartwiony.

- Znów coś wymyślili, znów gdzieś poszli. Cóż, obiad będę musiał zjeść jednak sam – stwierdził. - A  może pan poszedłby ze mną? - spytał niespodziewanie.

Ale magister Pietraszko nie słyszał już tego pytania. Zauważył, że klapa w podłodze pod oknem jest podniesiona. Wściekł się. Tyle lat pracy, tyle wyrzeczeń i znoszonych szyderstw kolegów. Tyle wysiłku, aby utrzymać w najwyższej tajemnicy dzieło jego życia. I wszystko na nic przez dwoje wścibskich dzieciaków. Rzucił się do otworu w podłodze, nie oglądając się na swojego gościa. Zbiegł na sam dół. Doskoczył do monitorów, próbując wyczytać coś z wyświetlanych danych. Podbiegł do konsoli po drugiej stronie pokoju i zaczął szukać...

- Nie ma – powiedział Pietraszko, a wściekłość zaczęła ustępować przerażeniu. - Nie ma mojego pilota.

- Co to jest? Co to za pomieszczenie? - spytał ze zdziwieniem profesor Błaszczyk, który w ślad za swoim kolegą zbiegł na dół. Pietraszko odwrócił się. Wyglądał demonicznie. Długie włosy tylko lekko zasłaniały wykrzywioną w złości twarz.

- Pracowałem nad tym od wielu lat – wycedził magister Pietraszko. - Wbrew opinii środowiska naukowego, a nawet wbrew zdrowemu rozsądkowi. I udało mi się.

- Słucham? – profesor nie wiedział, o co chodzi.

- A te głupie dzieciaki wszystko zniszczyły! - krzyknął.

- Co? Gdzie jest Beata i Artur? - pytał już zaniepokojony profesor Błaszczyk. Czuł się za nich odpowiedzialny nie mniej niż rodzice.

- A kto to wie? - wyzłośliwiał się Pietraszko. - Wścibskość w końcu ich zgubiła.

- Co Pan mówi? Niech Pan coś zrobi! - profesor mówił coraz bardziej podniesionym głosem.

- To nie takie proste. Maszyna nie działa jeszcze tak jak powinna. Są błędy – Pietraszko spuścił z tonu. Nie lubił, gdy ktoś na niego krzyczał. Czuł się wtedy nieswojo.

- Co tu się dzieje? Niech mi Pan to wyjaśni! – krzyczał profesor Błaszczyk.

- Później – rzucił tylko Pietraszko. - Spróbuję ich namierzyć i ściągnąć z powrotem.

Wycie syren przeszywało uszy, świdrowało głowę. Długi, wysoki głośny dźwięk, potem krótki niski. I znów: długi, wysoki, świdrujący i krótki odpoczynek. I znów: długi... Równolegle słychać było co chwilę ogromny huk, aż bolały bębenki w uszach. Ziemia drżała. Tak, ziemia, na pewno, nie obraz. Ogień, dym, swąd dymu. Świat stawał się coraz bardziej klarowny. Płonęła wieża Zamku Królewskiego.

- Co nacisnąłeś? - krzyczała Beta, zagłuszana przez odgłosy spadających bomb.

- Nic, tym razem to nie...

Bit nie zdążył dokończyć. Obraz rozmywał się, hałas stawał się coraz bardziej odległy.

- Nie udało się – Pietraszko był bardzo skoncentrowany. - Spróbuję jeszcze raz. Jest pewien błąd – zaczął tłumaczyć, ale przerwał. Ponownie wpatrywał się w dane na monitorach. - Jeśli znów mi się nie uda, sami będą musieli obliczyć drogę do domu. Dobrze, że lubią nauki ścisłe, to może być ich jedyna nadzieja na powrót. – magister Pietraszko nie potrafił powstrzymać się od złośliwości.

Tym razem nie było żadnego wycia, żadnego hałasu, żadnego rozmywającego się obrazu. Beta i Bit znaleźli się nagle w kolejce ludzi. Wszyscy stoją jeden obok drugiego, jest bardzo gorąco. Ktoś wepchnął Bitowi coś ciężkiego do rąk. Cegła! Chłopak nie mógł uwierzyć.

- Podaj! - krzyknął jego sąsiad. Ten, który dał mu cegłę.

Bit przekazał cegłę Becie i już musiał odwrócić się po następną. Ciężka, drapie w ręce. Kolejne coraz bardziej. Bit był zdezorientowany. Przecież niczego nie naciskał na dziwnym zegarze, nic nie wpisywał. Skąd więc te nagłe zmiany? Dlaczego rzuca nimi po różnych czasach? Chciałby porozmawiać z Betą, ale sąsiad wciskał mu już kolejną cegłę. Bit nie zdążył jej przejąć. Świat znów stracił wyrazistość.

- Nic z tego – stwierdził kategorycznie magister Pietraszko. - Stąd nie da rady. Te dzieciaki zabrały ze sobą główną część sterującą. Sami muszą znaleźć drogę do domu, gdziekolwiek się znajdują, jakakolwiek przeszłość ich wciągnęła. Ja nie mogę im pomóc.

Profesor Błaszczyk nie bardzo rozumiał, co mówi do niego kolega. Z wyrazu twarzy magistra Pietraszki zgadywał, że sprawa jest bardzo poważna.

Przed oczami zamajaczyły im wysokie budynki. Widzieli je coraz wyraźniej. Wypalone, brudne od dymu, zniszczone kamienice bez okien. Beta i Bit znów byli w Alejach Jerozolimskich.

- Ja nic nie nacisnąłem – zaczął się od razu tłumaczyć Bit.

- Coś się chyba psuje. Jest coraz bardziej niebezpiecznie. Zaraz znów nas wrzuci w środek jakiejś wojny i możemy mieć mniej szczęścia niż przed chwilą – Beta była naprawdę przestraszona. - Musimy znaleźć sposób na powrót do własnych czasów.

Bit nie miał pomysłu, jak to zrobić. - Wpisałem do tej maszyny 2015, a trafiliśmy nie wiadomo gdzie. Nie mam pojęcia dlaczego. W dodatku przed chwilą maszyna sama dwukrotnie nas gdzieś przerzuciła. Tylko za pierwszym razem nam się udało.

Beta zamyśliła się. - Niekoniecznie – stwierdziła. - Gdy oglądaliśmy to urządzenie w pracowni Pietraszki, wpisany był do niego rok 1876. Tymczasem gazeta, którą zabrałeś temu chłopcu, Bolkowi, o ile pamiętam, miała datę 1885.

- Maszyna się myli – podsumował wywód siostry Bit.

- Jeśli te przesunięcia są przypadkowe, to mamy miliony wariacji i niemal zerowe szanse na powrót do domu – zauważyła Beta.

- Załóżmy więc, że nie są przypadkowe, że istnieje między nimi zależność, to mało prawdopodobne, ale nie mamy nic do stracenia.

Trudno było nie przyznać mu racji.

- No dobra. Potraktujmy to jak zadanie matematyczne – Beta uwielbiała rozwiązywać zadania. - W takim razie musimy zebrać wszystkie daty: te wpisane do zegarka i te, do których trafialiśmy.

Beta nabierała pewności siebie, była w swoim żywiole.

- To nie będzie trudne, bo było ich tylko cztery – stwierdził Bit z przekąsem. - Pierwsza para to 1876 i 1885. Druga para to 2015 i rok, w którym właśnie jesteśmy. Tylko co to za rok?

- Pomyślmy... - Beta schowała twarz w dłoniach, aby się lepiej skoncentrować. - Na pewno jest już po wojnie, po drugiej wojnie światowej. Nie widać żadnych niemieckich żołnierzy, nie słychać bomb ani strzałów.

- Ale chyba wojna musiała się zakończyć niedawno – dołączył się Bit. - Jest za dużo gruzu, za dużo zniszczeń, ulicznych grobów. Nikt nie odbudowuje budynków.

- Te wozy z tobołkami... Moim zdaniem, ludzie dopiero wracają tu po wojnie do swoich domów. Przyjmijmy, że to 1945, rok zakończenia drugiej wojny światowej – Beta była z siebie zadowolona. - Tych dwóch miejsc, do których nas przerzuciło samoistnie, nie brałabym pod uwagę, bo my nic wówczas nie wpisaliśmy do maszyny.

- Nawet jeśli masz rację z tym rokiem, to i tak mamy problem – Bit chyba się uparł, aby popsuć siostrze humor. - Dwa punkty to za mało, aby znaleźć jakąś prawidłowość między nimi. Chcesz czy nie, musimy wykonać co najmniej jeszcze jeden skok.

- Oszalałeś? Widziałeś, co się działo? - Beta znów traciła spokój. - Skąd wiesz, dokąd nas przerzuci?

- Dwa punkty to za mało – powtórzył Bit. - Trudno, musimy zaryzykować, im większą liczbę wpisujemy, tym w późniejszym roku się pojawiamy, po prostu wpiszę znacznie większą liczbę – nastolatek wpisał bez namysłu cztery cyfry do gadżetu Pietraszki: 2098.

- Bit! Nie... - krzyk Bety się urwał.

Rozdział 4

- Dzieci drogie! Co wy tu robicie? - Beta i Bit zobaczyli przed sobą starszego mężczyznę. Było bardzo zimno, przeraźliwie zimno. Bit znał to uczucie z książek: podczas teleportacji przenoszeni czuli chłód, czasem ból, mieli poczucie wsysającej próżni. Ale nie, to nie było to. Zimno było mu cały czas, a nie przez chwilę. Nie było też próżni. Świat był jak najbardziej realny, a ciało naprawdę nieruchomiało od mrozu. Bit rozejrzał się. - Musieliśmy się cofnąć – powiedział pod nosem, patrząc na żołnierzy stojących nieopodal przy czołgu.

- Kochani! Schowajcie się, bo to się skończy zapaleniem płuc albo i gorzej – ostrzegał ich starszy pan. Miał na sobie kożuch z futrzanym kołnierzem. Beta i Bit tylko lekkie ubrania, w których trafili do tajemniczej pracowni Pietraszki.

W ich stronę równym krokiem szło dwóch żołnierzy. Mężczyzna szybko objął rodzeństwo ramieniem i lekko pchnął do bramy kamienicy, przy której stali. - Obywatelu! - usłyszeli za sobą. Starszy pan odwrócił się. - To moje wnuczki – tłumaczył. - Wyszły za mną.

- To lepiej ich pilnujcie – odburknął jeden z żołnierzy.

Starszy pan tylko kiwnął głową i znów objął rodzeństwo ramieniem, prowadząc je obok siebie. Żołnierze zawrócili. - Chodźcie, zaparzę wam ciepłą herbatę. Rozgrzejecie się – zaprosił.

W mieszkaniu było ponuro, szaro, ciemno. Okno było duże, ale wpadało przez nie niewiele światła.

W pokoju stała niewielka kanapa przykryta brązową narzutą, okrągły stół z czterema krzesłami i niewielki regał na nóżkach, który przyciągnął uwagę Bety. Podobny widziała u dziadka, ale większy. Ten był trochę wyższy od Bita i podobnie jak egzemplarz dziadka miał zamykany na klucz barek, a obok niego, z lewej strony, szafkę ze szklanymi drzwiczkami. Nad nimi była wąska półka. Ją również osłaniały szklane drzwiczki.

- Siadajcie na wersalce – powiedział gospodarz. - Śmiało – zachęcał, wskazując im miejsce. - Wstawię wodę. A ty, dziecko – starszy pan zwrócił się do Bety, wpatrzonej w regał – możesz wyjąć szklanki?

W szafce za szkłem stały szklanki małe i większe, obok nich metalowe foremki, brązowe filiżanki z namalowanymi kwiatami i jedna biała filiżanka z motywem róży. Wyraźnie różniła się od reszty. Wyglądała bardzo lekko i dostojnie. Beta pomyślała, że tylko ta jedna zrobiona jest z prawdziwej porcelany. Na górnej półce prezentowały się zaś kryształowe miseczki, dzbanuszki, popielniczka. Nastolatka wyjęła szklanki ozdobione żółtymi jabłuszkami – te najbardziej jej się podobały, postawiła je na stole i usiadła obok brata.

- Aha, czyli to jest wersalka, a nie kanapa – stwierdził Bit.

Gospodarz wrócił z małym czerwonym imbrykiem. Spojrzał na stół i uśmiechnął się dobrodusznie. - Moje wnuczki, te prawdziwe, też najbardziej lubią te szklanki. Dzieci mają do nich słabość. Niestety, nie nadają się do gorącej wody – powiedział i wyjął z szafki trzy szklanki i trzy metalowe foremki. Beta wstała, aby włożyć jedne w drugie, a starszy pan nalał do nich herbaty. „Tylko tyle?” - pomyślała Beta widząc, że herbata przykrywa zaledwie dno szklanki. Starszy pan zniknął i za chwilę wrócił z czajnikiem. - I teraz dolewamy gorącej wody – mówił do siebie. - Po śmierci żony musiałem się wszystkiego nauczyć, nawet parzenia herbaty – zaczął tłumaczyć. - Ten imbryk to jej pomysł. Sypała do niego herbatę, prawie po pokrywkę, i zalewała wrzątkiem. Potem nalewała odrobinę tej esencji do szklanki i uzupełniała gorącą wodą. Teraz ja tak robię.

Wyjął z barku srebrną cukiernicę. - No tak, jeszcze łyżeczki – przypomniał sobie i znów poszedł do kuchni.

- Musicie mi wybaczyć, rzadko mam gości – mówił, wracając do pokoju. Beta i Bit znali takie monologi. Tak samo zachowywał się ich dziadek, gdy go odwiedzali. Mówił stale, chciał rozmawiać o wszystkim. - Macie jakieś imiona? - gospodarz zapytał żartobliwie.

- Artur.

- Beata.

- Świetnie. Ja jestem Jan – przedstawił się. - Na pewno wciąż wam zimno. W pokoju syna są koce. Zaraz przyniosę – starszy pan wyszedł na chwilę.

- Znowu trafiliśmy w czas wojny – powiedział Bit. Wiedział, że na rozmowę ma niewiele czasu. - Musieliśmy się cofnąć.

- Chyba nie masz racji. Rozejrzyj się – Beta wskazała bratu niewielki stolik w rogu, pod oknem. - Tam jest radio. Poza tym żołnierz mówił po polsku.

- Racja. Ale brzmiało to dziwnie. „Obywatelu”, nikt tak nie mówi – stwierdził Bit.

- Już jestem – gospodarz nagle wrócił. - Trochę to trwało, ale znalazłem dwa koce. Proszę – powiedział podając je nastolatkom. - Okryjcie się i siadajcie do stołu.

Beta i Bit posłusznie usiedli przy stole i złapali za metalowe uszy szklanek. Naprawdę zmarzli. Najpierw na zewnątrz, potem w mieszkaniu swojego gospodarza, w którym również było dość chłodno. Nastolatki sączyły powoli gorącą herbatę. Smakowała jak papier, ale rodzeństwu to nie przeszkadzało. Najważniejsze, że w końcu robiło się ciepło.

- Następnym razem, jak będziecie chcieli wyjść – zaczął starszy pan – załóżcie na siebie palta. Choć lepiej by było, abyście już nie wychodzili. Przynajmniej nie bez rodziców.

Gospodarz pociągnął łyk herbaty.

- To, co się dzieje od dwóch dni... - mężczyzna zawiesił głos i smutno spuścił głowę. - Wojna domowa. Swoi przeciwko swoim. Polak przeciwko Polakowi.

Znów łyk herbaty i cisza. Beta zaczęła rozglądać się po pokoju. Na ścianach wisiały zdjęcia: uśmiechnięta kobieta, młoda para, kilkuletni chłopiec siedzący dostojnie na fotelu. I obraz Matki Boskiej, bardzo charakterystyczny, ze srebrnym księżycem u dołu.

Nagle usłyszeli zgrzyt przekręcanego zamka w drzwiach. Do pokoju wpadł młody mężczyzna. Nie mógł mieć więcej niż trzydzieści lat, choć jego wąsy mogły mylić.

- Cześć tata! - rzucił. - Masz gości?

- Dzieci sąsiadów – wyjaśnił gospodarz.

- Pierwszy raz ich widzę – zdziwił się mężczyzna z wąsami. - Nieważne. Przyszedłem zabrać kilka rzeczy – powiedział i poszedł do drugiego pokoju.

- Mój syn, Krzysztof – zwrócił się do Bety i Bita starszy pan.

- No to cześć! Lecę. Uważaj na siebie

- Ty... - pan Jan nie zdążył dokończyć. Trzasnęły drzwi i znów słychać było przekręcany zamek. Krzysztof zniknął tak nagle, jak się pojawił. - … również - Beta i Bit ledwie usłyszeli to słowo.

- Moje wnuczki są dużo młodsze od was – powiedział w końcu po dłuższej ciszy. - To jeszcze małe dzieci. Piotruś ma pięć lat, a Ania trzy. To najlepsze, co mój syn ma w życiu. Ja zresztą też. Niestety, uwierzył, że jest kolejnym pokoleniem polskich powstańców, chce walczyć o lepszą Polskę, narażając dla mglistych ideałów i nierealnych celów bezpieczeństwo swojej rodziny. Jest przy tym upartym osłem, zupełnie zamkniętym na ojcowskie argumenty i rady. A wiem, co mówię. Przeżyłem okupację, powstanie, ucieczkę z rodzinnego miasta, wypędzenie ze zniszczonej stolicy i powrót do tych ruin.

Czyli wciąż jesteśmy w Warszawie, w innym czasie, ale nadal w stolicy - pomyślała Beta.

Gospodarz przerwał. Zapadła cisza. Beta i Bit wciąż się nie odzywali.

- Od dwóch dni znów się boję – podjął mężczyzna. - Boję się o swoją rodzinę, o siebie.

Przerwał, a po chwili zaczął zupełnie innym tonem. - Chodźcie – pan Jan wstał z krzesła i podszedł do okna. - Coś wam pokażę.

Beta i Bit podnieśli się. Nie zdejmując z siebie koców wyjrzeli przez dawno niemyte okno na równie brudny świat. Niebo było szare, zachmurzone, miało kolor brudnego śniegu jak wszystko dookoła. Zobaczyli ten sam, co wcześniej czołg i kilku żołnierzy.

- Czołg wciąż stoi – powiedziała Beta.

- Tak, stoi. Zresztą nie czołg, a transporter. Ale zobaczcie, gdzie on stoi. Wymowny zbieg okoliczności.

Beta i Bit dopiero teraz zauważyli: czołg zaparkowany był przed dużym budynkiem, na którego szczycie stał napis „Moskwa”. Poniżej, już na budynku, napisane było „kino”. A jeszcze niżej, nad samym wejściem, wisiał ogromny biały plakat z niebieskim napisem „Czas apokalipsy”.

- Czasem staję przy oknie, patrzę na ten widok i zastanawiam się, jak to możliwe, że nikt z nich jeszcze tego nie zauważył. I wtedy uśmiecham się do siebie, bo to oznacza, że nie są tak omnipotentni, jak im się wydaje. Nie na wszystko mają wpływ. Chcecie jeszcze herbaty? – spytał znienacka gospodarz.

- Tak, z chęcią – Bit jakby dopiero się obudził. - Siostra też się napije – dodał, choć Beta przecząco kręciła głową. Starszy pan wyszedł do kuchni.

- Co ty robisz? - spytała zdenerwowana.

- No co? Wysłałem tego pana do kuchni, bo musimy w końcu wymyślić, jak trafić do domu – tłumaczył chłopak. - Jeszcze raz zbierzmy daty.

Bit wziął ołówek i gazetę, które wcześniej zauważył na stoliku obok radia, i usiadł przy stole.

- 1876 i 1885 to pierwsza para – powiedziała Beta siadając obok brata. - 1876 wpisane było w gadżet Pietraszki, a 1885 to rok wydania gazety, którą widzieliśmy.

- Potem wpisałem 2015, a przerzuciło nas, jak twierdziłaś, do roku 1945 – dodał Bit.

- Wciąż tak twierdzę, nie mam innego pomysłu. Miasto wyglądało tak, jakby dopiero skończyła się w nim wojna. Dalej nie wiem, co było, bo wpisałeś coś sam, dla hecy.

- Nie dla hecy, tylko żeby ułatwić powrót do domu. Wpisałem 2098. Pozostaje jeszcze dowiedzieć się, dokąd trafiliśmy i jakoś obliczyć, co musimy wpisać, żeby znów znaleźć się w schronie Pietraszki. Może po prostu spytajmy naszego gospodarza, który jest rok?

- Zwariowałeś – szybko odpowiedziała Beta. - Przecież może nas wyprosić. Chcesz liczyć na mrozie? Wydaje mi się, że to nie jest zbyt odległy czas. Żołnierz mówił „Obywatelu”, zupełnie jak w komediach, które ogląda tata.

- Z których tylko on się śmieje –przypomniał Bit.

- Ty się nie śmiejesz, bo ich nie rozumiesz, nie znasz kontekstu. A tata się śmieje, bo opowiadają o czasach jego dzieciństwa. I sądzę, że właśnie w takich czasach jesteśmy. Lata 70-te, może 80-te, nie wiem.

- No to zawęziłaś pole manewru – Bit nie mógł sobie darować złośliwości.

- Już jestem – powiedział gospodarz, niosąc czerwony imbryk w jednym ręku i czajnik z wrzątkiem w drugim. - Jakaś zagadka? - zapytał, patrząc na zapiski w gazecie, które Bit nieudolnie próbował przykryć dłonią. - Lubię zagadki, zwłaszcza matematyczne. Przez lata pracowałem w GUS-ie – gospodarz wyszedł do kuchni i szybko wrócił, już bez imbryczka i czajnika.

- GUS, czyli Główny Urząd Statystyczny – wyjaśnił. - Na liczeniu zjadłem zęby. Pokażcie, co tam macie – powiedział i stanął obok Bita.

Według Bety wszystko zmierzało w złym kierunku. Była przekonana, że za chwilę znów znajdą się na mrozie pod kamienicą i ponaglani okolicznościami kolejny raz wpiszą przypadkowe cyfry do tego dziwnego zegarka. A ona miała już dość przypadkowych podróży w czasie.

Bit z kolei uwielbiał takie nieprzewidziane sytuacje. Radził sobie w nich znacznie lepiej niż siostra. Szybko pokazał gospodarzowi swoje notatki.

- Próbujemy znaleźć zależność między kilkoma punktami – zaczął wyjaśniać. - To daty. Mamy trzy pary: 1876 – 1885, 2015 – 1945 oraz 2098 i aktualny rok.

- To wpisz 1981. Na co czekasz? - powiedział pan Jan.

Beta nie przypuszczała, że to będzie takie proste. Bit szeroko się uśmiechnął i dopisał 1981.

- Mamy też drugi element czwartej pary: 2015. Chcemy znaleźć jej pierwszy element – kontynuował.

- Próbowaliście to narysować? - spytał gospodarz. - Po waszych minach widzę, że raczej nie – stwierdził z dobrotliwym uśmiechem. - To zaczynamy. Narysuj, chłopcze, współrzędne. – Mówiąc to wyciągnął z biurka notes, linijkę i ołówek, znalazł w notesie czystą kartkę w kratkę i podsunął ją Bitowi.

Bit sprawnie narysował trzy punkty opisujące ich przygody.

- Spójrzcie, te punkty układają się niemal idealnie w linii prostej. Można od linijki narysować linię przechodzącą przez te punkty a następnie sprawdzić w jakim punkcie ona przecina wysokość odpowiadającą wartości 2015. – pan Jan mówiąc to sprawnym ruchem odrysował linijką linię przechodzącą idealnie przez te punkty. – Zobaczcie, samą linijką i ołówkiem można w sposób przybliżony rozwiązać tę zagadkę.

- A czy można rozwiązać ją w sposób nie przybliżony ale dokładny? – Zapytała Beta, która nie miała ochoty ani na przybliżone rozwiązania, ani na związane z nimi kolejne skoki w czasie.

- Oczywiście, wystarczy do tych punktów dopasować prostą regresji liniowej, czyli funkcję o równaniu y = a x + b. Wartość y i x to współrzędne waszych punktów, a wartości a i b to nieznane wartości, które trzeba wyliczyć.

- Ale jak to zrobić? – Beta naciskała dalej.

- W ogólności to ciekawy problem, należy minimalizować odległość punktów od prostej i można to robić na wiele sposobów – pan Jan rozpoczął wykład. – Sama nazwa tego problemu – regresja - przyjęła się od sformułowania ,,regression toward the mean’’, którego użył Sir Francis Galton, gdy badał zależność pomiędzy wzrostem rodziców a synów. Zauważył on, że wzrost synów jest bliższy średniemu wzrostowi w populacji niż wzrost ich rodziców…

- A w tym szczególnym przypadku jak to rozwiązać? – Beta nie wytrzymała, w każdej innej sytuacji wysłuchałaby z zainteresowaniem wykładu o analizie danych, ale była zziębnięta, zmęczona, wystraszona i chciała w końcu wrócić do domu.

- A w tym przypadku – w głosie pana Jana słychać było zawód, że przerwano mu wykład – zauważcie, że gdy na osi poziomej wartości zmieniły się z 1876 do 2098, czyli zmieniły się o 222 jednostki, to na osi pionowej wartości zmieniły się z 1885 do 1981, czyli o 96 jednostek. Gdy to podzielić - pan Jan z dużą wprawą dzielił trzycyfrowe liczby - 96 / 222 to około 0.43, to przesunięcie się o jedną jednostkę na osi poziomej powoduje wzrost o 0.43 jednostki w osi pionowej. A wy chcecie przesunąć się w pionie z 1981 do 2015, czyli o 34 jednostki. To o ile jednostek musicie się przesunąć w osi poziomej?

- Aaaaa – zaczął niezbyt inteligentnie Bit. Chciałby mieć pod ręką laptop lub przynajmniej kalkulator.

- To będzie 34 podzielić na 0.43, czyli prawie 340 podzielić na 4, czyli 170 na 2, czyli mniej więcej 85… - liczyła na głos Beta.

- A jeszcze mniej więcej 79 – uśmiechną się pan Jan, któremu dzielenie w pamięci przychodziło znacznie łatwiej.

- Czyli w osi poziomej trzeba przesunąć się z 2098 do 2098 plus 79, czyli 2177 – Bit chciał tym wyliczeniem przykryć swoją poprzednią, niezbyt bystrą reakcję.

- Dokładnie, to jest rozwiązanie waszej zagadki! Widzicie, jakie to proste? - pan Jan wyglądał na bardzo zadowolonego. - Teraz już wiecie, co to jest regresja liniowa. Może jeszcze kiedyś ta wiedza wam się przyda.

Beta i Bit uśmiechali się. W końcu będą mogli wrócić do siebie. Oboje woleli na razie nie myśleć o tym, jak zareaguje Pietraszko, widząc, że znaleźli jego tajną pieczarę i bawili się jego sprzętem. A może niczego nie zauważył? Może jeszcze nie zdążył razem z Jackiem wrócić do swojej pracowni? Nie, to byłoby zbyt piękne, choć cień szansy istniał.

- Dawno nie miałem tak ciekawego dnia. Na chwilę zapomniałem o tym stanie wojennym. Naprawdę cieszę się, że mogłem wam pomóc. Choć to bardziej wy pomogliście mnie – stwierdził pan Jan.

- Gdyby nie pan, to nie moglibyśmy wrócić do domu – powiedziała nagle Beta.

- Bez przesady. Ja tylko trochę okłamałem żołnierzy – uśmiechnął się gospodarz. - Przez nasze liczenie jeszcze nie wypiliście herbaty – zauważył. - Teraz jest już zimna.

- Nie szkodzi – powiedziało rodzeństwo niemal jednogłośnie. Wypili herbatę duszkiem. Na zimno też smakowała jak papier.

- To może my już pójdziemy – powiedział Bit, wstając od stołu. - Dziękujemy za herbatę i pomoc – mówił, kierując się w stronę wyjścia. Beta szła za nim.

Pan Jan otworzył im drzwi. - Do widzenia – pożegnali się ze swoim gospodarzem. Gdy zamknął drzwi, Bit wziął siostrę za rękę i pociągnął ją piętro wyżej.

- No to wpisujemy – powiedział, ustawiając na zegarze rok 2177.

Rozdział 5

Wyłącznie blade światło monitorów rozjaśniało mrok w tajemnej pracowni magistra Pietraszki. Od długiego czasu nic się nie zmieniło. Jak długiego? Żaden z nich nie miał pojęcia. Godzina, może dłużej. Obaj czekali w milczeniu. Na co? Żaden z nich tego nie wiedział. Pietraszko co chwilę sprawdzał komunikaty na monitorach, próbując wyłapać jakąś wskazówkę, podpowiedź, aby zrozumieć, co się stało i wymyślić, jak tę historię szczęśliwie zakończyć. Profesor Błaszczyk czuł się całkowicie bezradny. Nie wiedział, jak pomóc nastolatkom. Musiał liczyć na wyśmiewanego pokątnie przez studentów, a zupełnie otwarcie przez część kolegów naukowców magistra Pietraszkę i jego balansujące na granicy zdrowego rozsądku naukowe pomysły. Zresztą nawet jeśli Pietraszko miał rację co do natury czasu i zdarzeń, on w ogóle nie był tym teraz zainteresowany. Myślał tylko o Beacie i Arturze.

- Coś się dzieje – wyrwał go z zamyślenia Pietraszko. – Łańcuchy Markowa przestają zbiegać, nie ma ergodyczności. Wygląda, jakby algorytm doszedł do ściany. W sumie to logiczne – mówił już do siebie Pietraszko. - Przecież nie mogą skoczyć do przodu, w przyszłość, dalej niż 2015. No tak, już widzę, zaraz znów wrócą do rozkładu stacjonarnego – cieszył się magister Pietraszko.

- Beata! Artur! Nareszcie – wykrzyknął z ulgą profesor Błaszczyk, widząc, jak zza konsoli, z pogrążonego w ciemności krańca pracowni wychodzą dwie osoby.

Pietraszko oderwał się od swoich obliczeń.

- Miałem tu przez was niezły bajzel – stwierdził, prostując się znad klawiatury. Odwrócił się do rodzeństwa, skrzyżował ręce i czekał. Powitanie nie zapowiadało się najlepiej. W tych okolicznościach nawet warszawskie XIX-wieczne rynsztoki wydały się Bitowi przyjemniejsze. Jednak nie było nic gorszego niż posępne, brodate oblicze nieobliczalnego magistra Pietraszki.

- My... - zaczął niepewnie Bit – … nie chcieliśmy. To znaczy... chcieliśmy tylko sprawdzić, gdzie jest pomieszczenie, które znaleźliśmy na mapie.

Znalazłeś - pomyślała Beta, ale postanowiła w ogóle się nie odzywać. Niech Bit się tłumaczy.

- Jakiej mapie? – syczał Pietraszko, a nastolatki już wiedziały, że nie jest dobrze. – Czy ty grzebałeś w moich prywatnych plikach na moim prywatnym koncie?

Pietraszko robił się coraz bardziej czerwony, a profesor Błaszczyk prawie przecierał oczy ze zdumienia. Wiedział, że Bit lubi łamać zabezpieczenia, że satysfakcja z włamania jest dla niego większa niż strach przed ewentualnymi przykrymi konsekwencjami. Doskonale sam znał to uczucie. Wierzył jednak, że Artur jest na tyle rozsądny, że nie shakuje danych w miejscu pracy własnego ojca. A jeśli nie Artur, to Beata, która zwykle sprowadzała brata na ziemię.

- Włamałeś się do mojego konta, potem do mojej pracowni, potem ukradłeś mój wynalazek… – syczał dalej.

- Ukradłem? - zdziwił się Bit.

- Tak, ukradłeś – potwierdzał z diabelską satysfakcją Pietraszko. - A właśnie, oddaj mi go.

- Nie... ja tylko dotknąłem, chciałem sprawdzić, przypadkiem nacisnąłem... - tłumaczył się niezbornie Bit, kładąc wynalazek na konsoli.

- To chciałeś czy przypadkiem? - dociskał Pietraszko.

- A do pracowni to sam pan nas wpuścił – ripostował Bit.

- Skończmy to – uciął nagle profesor Błaszczyk. - Szanowny kolego – zwrócił się do magistra Pietraszki – proszę powiedzieć, czego pan oczekuje.

- Będę szczery – zaczął Pietraszko - i raczej nie będzie pan zaskoczony tym stwierdzeniem: te dzieciaki zawsze działały mi na nerwy. I to się nie zmieni. Ale zapomnę o wszystkim, jeśli powiedzą mi, jakim cudem wrócili do teraźniejszości – naukowiec przeniósł swoją uwagę z włamania na coś, co było dla niego znacznie ważniejsze. - Driver nie jest ukończony i są w nim błędy. Skąd wiedzieliście, jak go skalibrować?

- No, sami mieliśmy z tym pewne problemy – przyznał Bit. - Pomógł nam pan Jan.

- Jaki pan Jan? - dopytywał profesor Błaszczyk.

- Regresja liniowa – Beta uznała, że to dobry moment, aby się odezwać i przy okazji pochwalić wiedzą.

- Zebraliśmy dane opisujące działanie zegarka, a później policzyliśmy, co trzeba wpisać – wszedł jej w słowo Bit, z takim spokojem, jakby rozszyfrowywanie działania wehikułu czasu było jego codziennym zajęciem.

- Regresja liniowa – powtórzył zaskoczony Pietraszko. - Rozwiązanie tak banalne, że aż niemożliwe – skwitował. Ale skąd mieliście dane, by ją wyznaczyć?

- Trochę sobie poskakaliśmy w czasie – z zadowoleniem odparł Bit.

- Już za pierwszym razem pana wynalazek przerzucił nas nie tam, gdzie powinniśmy byli trafić według ustawień – tłumaczyła Beta. - Powinniśmy byli trafić do 1876, a trafiliśmy do 1885. Jednak nie zwróciliśmy na to uwagi. Potem wpisaliśmy 2015, a wrzuciło nas w 1945. Wtedy było jasne, że maszyna się myli. W międzyczasie dwa razy przerzuciło nas na chwilę gdzieś indziej.

- To stało się zapewne wtedy, gdy próbowałem ustalić, gdzie jesteście – zauważył Pietraszko.

- Potem wymyśliłem, że powinniśmy wykonać jeszcze jeden skok, aby dokładniej określić, jak pana wynalazek się myli – Bit postanowił włączyć się do opowieści. - Wpisałem 2098 i  znaleźliśmy się w 1981 roku.

- Skąd wiedzieliście, w jakim roku jesteście? Maszyna źle działa – magister Pietraszko chciał znać każdy szczegół.

- Właściwie tylko raz strzelaliśmy, z tym 1945 – opowiadał Bit. - Za pierwszym razem pomogła nam gazeta, gdzie była wydrukowana data wydania, a w ostatnim przypadku pan Jan.

- Znów ten pan Jan. Kto to jest? - profesor Błaszczyk nie mógł się doczekać na odpowiedź.

- Pan Jan uratował nas przed żołnierzami … - Bit nie skończył.

- I pomógł nam rozwiązać tę zagadkę – Beta nie chciała, aby brat zabrał jej całą opowieść. - Mieliśmy cztery punkty w czasie: trzy z naszych skoków, wiedzieliśmy, co było wpisane na tarczę zegarka i gdzie skoczyliśmy oraz jeden punkt, w który chcieliśmy trafić. Brakowało nam tylko informacji, co wpisać, by wrócić z powrotem do 2015 roku. Pan Jan opowiedział nam wtedy o regresji liniowej.

- Jak w ogóle możliwe są podróże w czasie? – profesor Błaszczyk dopiero zaczynał myśleć logicznie.

- Nie są możliwe, na pewno tego nie zdradzę – zapowiedział Pietraszko. - Dość, że obliczenia oparłem na wyśmiewanym przez wszystkich moim prawie. A teraz co? Zapytacie jak to możliwe i mam wszystko powiedzieć? I tak tego nikt nie doceni ani nie zrozumie. Ale regresja liniowa... - magister Pietraszko zmienił ton, sposępniał. - Błąd nie do znalezienia z poziomu pracowni. Musiałbym sam przenieść się w czasie, aby go znaleźć – podsumował gorzko. Zabrakło mu odwagi na taki szalony skok, uznał, że to zbyt duże ryzyko. A teraz tych dwoje dzieciaków zabrało mu całą satysfakcję. Radość ze znalezienia błędów zniknęła. Pojawiły się żal i złość. - Jeszcze tu jesteście? - zapytał ostro po chwili. – Wynocha, muszę to posprzątać! - zaczął krzyczeć.

- To co? Idziemy po te zadania? A potem na obiad? - profesor Błaszczyk zwrócił się do nastolatków. Wolał udawać, że nie słyszy niegrzecznego pytania magistra Pietraszki. Beta i Bit tylko kiwnęli głowami; lepiej było się nie odzywać.

Beta i Bit przekrzykiwali się, opowiadając Jackowi swoją podróż. Nie przeszkadzało im, że idą przez uczelniany korytarz.

- … i ten mężczyzna, on się nazywał Głowacki – mówił Bit.

- Obronił nas przed jakimś człowiekiem, który mówił chyba po rosyjsku. Powiedział, że ten Głowacki jest z gazety – dodała Beta.

- Tam, gdzie są Filtry. Ale one były dopiero w budowie. Poznałem po wieży.

- Zaraz, widzieliście budowę Filtrów? Głowacki? Z gazety? - profesor Błaszczyk zaczął się śmiać. - Zdaje się, że spotkaliście Bolesława Prusa.

- Nie, Bolesław Prus to był podpis pod artykułem w tej gazecie, w której znaleźliśmy datę – tłumaczył Bit.

Jacek szybko wyjął telefon komórkowy i zaczął czegoś szukać. - Czy ten Głowacki wyglądał tak? - podsunął dzieciom ekran telefonu, a w nim zdjęcie mężczyzny w okrągłych okularach i ostrą bródką.

- Głowacki... Jasne! Aleksander Głowacki to przecież Bolesław Prus! - krzyknęła Beta.

- Chyba musicie się bardziej przykładać do lekcji polskiego – zażartował Jacek. - A propos lekcji, właśnie sobie przypomniałem. Zostawiłem prace studentów u magistra Pietraszki.

- Tylko nie mów, że musimy wrócić do jego pieczary – skrzywiła się Beta. Nie miała ochoty na kolejne spotkanie z tym ekscentrycznym naukowcem.

- Ja idę – zgłosił się ochoczo Bit. Bał się nieobliczalnego Pietraszki, ale strach był mniejszy niż ciekawość.

Drzwi pracowni wciąż były otwarte. To oznaczało, że magister Pietraszko nie wyszedł jeszcze z uczelni. Profesor Błaszczyk zapukał, a nie usłyszawszy odpowiedzi, wszedł do środka. Pietraszki nie było w sali, więc profesor śmiało podniósł klapę w podłodze pod oknem i zaczął schodzić do piwnicy. Dzieci ruszyły za nim.

- Panie kolego – wołał, schodząc coraz niżej.

Nic się nie zmieniło. Komputery wciąż były włączone. - Czy nie zostawiłem u pana prac moich studentów? – mówiąc to rozglądał się wokoło. - Panie Magistrze – wciąż nawoływał.

- Przeniósł się w czasie – żartował Bit.

Profesor Błaszczyk podszedł do konsoli. Prace jego studentów leżały nietknięte. Wziął je i już chciał wychodzić. Coś go jednak poruszyło. Brakowało nie tylko magistra Pietraszki, brakowało również urządzenia, które Bit położył na konsoli. Zamiast tego leżała tam biała kartka papieru, na której widniały pospiesznie nabazgrane daty wymieniane wcześniej przez Betę i Bita. Na skrótowo rozrysowanym układzie równań zakreślona była jedna liczba.

- 1975 – profesor przeczytał na głos.

Epilog

Beta i Bit wrócili do swoich czasów tylko dlatego, że odkryli reguły rządzące wehikułem czasu. Zauważyli i potrafili wykorzystać informacje o tym, jak rok, w którym się pojawili, zależy od liczby wpisanej do sterownika wehikułu. Zdolność dostrzegania takich związków przydaje się nie tylko, gdy planujemy „włam” do pracowni szalonego matematyka. Świat wokół nas jest najeżony zależnościami. Umiejętność ich zauważania i wykorzystywania okazuje się przydatna w różnych sytuacjach.

Przydała się do wyjaśnienia katastrofy promu Challenger, która miała miejsce w 1986 roku. W 45 sekundzie po starcie wahadłowca oczom obserwatorów ukazał się jęzor ognia, który natychmiast doprowadził do rozpadu promu i katastrofy, w której zginęła cała załoga. Przyszłość NASA stanęła pod znakiem zapytania. Specjalna komisja powołana do wyjaśnienia przyczyn katastrofy długo szukała jakichkolwiek wskazówek. W pracach komisji brał udział Richard Feynman, fizyk, późniejszy noblista. Zauważył on, że temperatura otoczenia zmniejsza sprężystość gumowych pierścieni uszczelniających silnik rakiety. A mniejsza sprężystość przekłada się na większą awaryjność. Już poniżej temperatury 18 stopni Celsjusza pojawiały się problemy z pierścieniami uszczelniającymi, które występowały tym częściej, im niższa była temperatura. Przy 10 stopniach Celsjusza sprężystość okazała się niewystarczająca. A w nocy poprzedzającej start promu temperatura spadła poniżej zera.

Poniższy wykres za pomocą kropek przedstawia wyniki wstępnych pomiarów zależności liczby uszkodzeń od temperatury. Wszystkie pomiary zbierane były w temperaturach od 10 do 25 stopni Celsjusza – w tym przedziale widać, że im zimniej, tym więcej uszkodzeń. Czy znając tę prawidłowość, można było przewidzieć poważną awarię, która wystąpiła przy zerowej temperaturze?

Jedna z metod szukania zależności pomiędzy zmiennymi to regresja. Skąd ta nazwa? Otóż ma ona bardzo ciekawe pochodzenie. W 1886 roku sir Francis Galton badał zależność wzrostu dorosłych synów od wzrostu ich rodziców. Zauważył, że synowie wysokich rodziców są zazwyczaj wysocy, ale wcale nie tak wysocy jak ich rodzice. Oczywiście niektóre dzieci były bardzo wysokie, czasem wyższe od rodziców, ale gdy badało się średnie, to wzrost dzieci wypadał gdzieś pomiędzy wzrostem rodziców a średnim wzrostem wszystkich dzieci. Tę tendencję Galton określił terminem „powrotu do przeciętności” (regression toward mediocrity).

Poniższy diagram ilustruje badania Galtona. Przebadano około 1000 osób. Za pomocą punktów na osi OX przedstawiono średni ważony wzrost rodziców, a na osi OY – wzrost dzieci. Linią ciągłą oznaczono zależność odpowiadającą równości wzrostu dzieci i rodziców. Linia przerywana to z kolei zależność widoczna w danych. Można zauważyć, że średni wzrost dzieci jest bliższy linii poziomej. W przeciwieństwie do par liczb zebranych przez Betę i Bita punkty pomiarowe nie układają się idealnie w linię prostą. Poszukiwana linia opisująca zależność to linia, która jest możliwie najbliżej wszystkich punktów.

Ktoś może zapytać, jaka jest wartość takich badań. Co ciekawego może dać wiedza o tym, że średni wzrost dziecka jest w pewnej części zależny od wzrostu rodziców, a w pewnej części nie? Okazuje się, że ta sama technika regresji przyczyniła się do ogromnego postępu w rolnictwie i hodowli trzody chlewnej. Informacja o tym, jaka część mleczności krowy jest dziedziczona od byka, jaka od krowy, a jaka nie jest dziedziczona przydaje się do oceny wartości hodowlanej zwierzęcia. Dziś badania wartości hodowlanej prowadzone są na dużą skalę i uwzględniają często bardzo złożony rodowód zwierząt. Doprowadziło to do znacznego zwiększenia mleczności krów. Szacuje się, że w krajach rozwiniętych przez ostatnie 50 lat uległa ona potrojeniu! Podstawą tych badań jest nic innego jak regresja.

Zapytacie pewnie, czy regresja może się przydać w codziennym życiu. Otóż tak i jest na to wiele dowodów. Załóżmy, że chcemy kupić lub sprzedać używany samochód, mieszkanie lub telefon. Albo zastanawiamy się, ile może kosztować pięcioletni volkswagen passat o przeciętnym wyposażeniu. Na portalach z używanymi samochodami znajdziemy setki ofert sprzedaży. Możemy więc pobrać te dane i poszukać zależności między wiekiem auta a jego ceną. Co się okazuje? Jeżeli zestawimy logarytm ceny z wiekiem auta, to naszym oczom ukaże się piękna liniowa zależność. Skąd ten logarytm? Otóż używane auta tracą na wartości co roku mniej więcej stały procent ceny, około 15% (dokładna wartość zależy od marki i wyposażenia). Po roku samochód traci więc na wartości 15%, po dwóch latach już 27,8% (dlaczego? kłaniają się procenty złożone), po trzech latach 38,6% ceny i tak dalej. Gdy jednak cenę się zlogarytmuje, to procent składany zamienia się w liniową zależność, pozwalającą na proste oszacowanie ceny używanych aut.

Poniższy diagram przedstawia zależność pomiędzy ceną na skali wykładniczej (na osi OY) a wiekiem auta w latach (na osi OX). Dane pobrano z portalu OTOMOTO.

Jednak nie każda zależność jest liniowa. Pozostańmy przy temacie używanych samochodów. Okazuje się, że bardzo interesująco wygląda związek pomiędzy przebiegiem auta a jego wiekiem.

Wydawać by się mogło, że przebieg powinien zwiększać się proporcjonalnie do wieku auta. Jeżeli w jednym roku przejeżdża się jakąś liczbę kilometrów, to przez dwa lata przejeżdża się dystans mniej więcej dwukrotnie dłuższy. Co jednak ciekawe, gdy analizuje się wykres przedstawiający przebieg samochodu w zależności od jego wieku, to zauważyć można inną zależność dla aut, których wiek nie przekroczył pięciu lat, i inną dla aut starszych. Nowsze samochody zwiększają przebieg w tempie około 20-25 tys. kilometrów na rok, ale już po pięciu latach roczny przebieg zaczyna wzrastać jedynie o 10-15 tys. kilometrów. Taka zależność może być wynikiem innych zachowań właścicieli aut starszych (najwięcej jeżdżą przedstawiciele handlowi, najczęściej korzystający z nowych samochodów, które później są sprzedawane) lub innych zachowań sprzedawców (auta o dużym przebiegu mają zmniejszany przebieg – w przypadku starszych samochodów rzadko prowadzi się książkę serwisową, więc nie ma dowodów tego oszustwa).

Doszukując się zależności pomiędzy zmiennymi, należy być ostrożnym z wysuwaniem wniosków. To, że dwie zmienne są zależne, nie oznacza wcale, że jedna stanowi przyczynę drugiej. Gdy przeanalizuje się dane dla różnych wsi o liczbie narodzin dzieci i liczbie bocianich gniazd, okazuje się, że pomiędzy tymi wartościami występuje bardzo silny związek. Im więcej bocianich gniazd, tym więcej narodzin dzieci! Nie dowodzi to jednak, że bociany przynoszą dzieci. Czego więc dowodzi? Im większa wieś, tym więcej w niej domów, tym więcej dachów, tym więcej słupów i innych miejsc, gdzie bociany mogą założyć gniazdo. Więcej domów i więcej ludzi to oczywiście też więcej dzieci. Dlatego liczby dzieci i bocianów są zależne, zależą bowiem razem od jeszcze innej zmiennej – liczby domostw.